Τον Ιανουάριο του 2022, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης βρέθηκε στο Μουσείο Ακρόπολης για ένα σημαντικό γεγονός: την παράδοση ενός θραύσματος από τον γλυπτό διάκοσμο του Παρθενώνα από ιταλικό μουσείο στην Ελλάδα.

Πρόκειται για το «θραύσμα Fagan», ένα απότμημα της ανατολικής ζωφόρου του Παρθενώνα, το οποίο περιήλθε στο Μουσείο Ακρόπολης από το Μουσείο Antonino Salinas του Παλέρμο.

Αρχικά ως μακροχρόνια κατάθεση, η επιστροφή του ολοκληρώθηκε μόνιμα μετά από έγκριση του ιταλικού υπουργείου Πολιτισμού.

Κατά την τελετή, το θραύσμα βρήκε τη θέση του στη ζωφόρο. Το γεγονός αναδείχθηκε ως παράδειγμα καλής συνεργασίας μεταξύ χωρών που μοιράζονται κοινά ιδεώδη στον πολιτισμό, την ιστορική κληρονομιά, την ηθική και το δίκαιο.

«Η παράδοση του «θραύσματος Fagan» συνιστά μήνυμα και προς άλλα μουσεία, μεταξύ των οποίων και το Βρετανικό, να κινηθούν σε αντίστοιχη κατεύθυνση», δήλωσε τότε ο πρωθυπουργός.

Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, πρόσφατα στα Ηνωμένα Έθνη, επισήμανε πως «η επιτυχής επανένωση του θραύσματος από το Παλέρμο στο Μουσείο της Ακρόπολης δείχνει τον ξεκάθαρο, ηθικό και νομικό δρόμο για τη διεθνή κοινότητα», παρουσιάζοντας τη συνεργασία Ελλάδας-Ιταλίας ως «διεθνές πρότυπο καλής θέλησης και διακρατικής συνεργασίας».

Άλλα τρία θραύσματα από το Βατικανό επέστρεψαν το 2023.

Το Αδιέξοδο στις Διαπραγματεύσεις

Η Βρετανία, ωστόσο, παραμένει απρόθυμη να ακολουθήσει αυτό το πρότυπο.

Συζητήσεις που διεξάγονταν, παρά τις δυσκολίες, έχουν φτάσει σε αδιέξοδο.

Η βρετανική πλευρά επιμένει στον δανεισμό των Γλυπτών, ενώ η Ελλάδα απορρίπτει κάθε τέτοια συζήτηση.

Όπως τόνισε σε άρθρο της στον Guardian, «η Ελλάδα δεν μπορεί να αποδεχτεί καμία ρύθμιση που θα την υποχρέωνε να αναγνωρίσει την κυριότητα του Βρετανικού Μουσείου επί των Γλυπτών, ούτε ένα σχέδιο που θα σήμαινε ότι «δανειζόμαστε» τμήματα του δικού μας μνημείου».

Το κλίμα έχει αλλάξει δραστικά, εκμηδενίζοντας τις προοπτικές συνέχισης των συζητήσεων.

Το Βρετανικό Μουσείο, υποστηριζόμενο από τη βρετανική κυβέρνηση, επικαλείται εδώ και δύο αιώνες τον νόμο των Βρετανικών Μουσείων που απαγορεύει την επιστροφή αντικειμένων. Η ελληνική πλευρά εκφράζει δυσφορία για τις παλινωδίες των Βρετανών πρωθυπουργών και τους υποκριτικούς χειρισμούς των υπευθύνων του Μουσείου, με πρωτοστατούντα τον πρόεδρο Τζορτζ Όσμπορν.

Η Διεκδίκηση και τα Επεισόδια

Ο αγώνας για την επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα ξεκίνησε το 1982, όταν η Μελίνα Μερκούρη έθεσε το αίτημα στην UNESCO. Τα τελευταία έξι χρόνια, το ζήτημα έχει αναζωπυρωθεί χάρη στην επιμονή της ελληνικής πλευράς, του Υπουργείου Πολιτισμού και προσωπικά του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη.

Ο Έλληνας πρωθυπουργός ανέδειξε το ζήτημα σε μείζον θέμα, θέτοντάς το σε επίσημες συναντήσεις και τονίζοντας τον εθνικό του χαρακτήρα.

Αν και η πάγια θέση της Ελλάδας παραμένει η μη αναγνώριση της βρετανικής κατοχής και η αμετάκλητη ζήτηση επιστροφής, υπήρξαν περίοδοι που το θέμα είχε ατονήσει.

Στα πολλά «επεισόδια» αυτής της ιστορίας, ορισμένα ξεχωρίζουν για τη βαρύτητά τους, ενώ άλλα μπορούν να χαρακτηριστούν τραγελαφικά ή δείγματα υποκρισίας.

Απόφαση-Σταθμός της UNESCO

Μια εξαιρετικά σημαντική απόφαση-σταθμός ήταν αυτή της UNESCO τον Σεπτέμβριο του 2021, στην 22η Σύνοδο της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Επιστροφή Πολιτιστικών Αγαθών στις Χώρες Προέλευσης (ICPRCP). Η Βρετανία κλήθηκε επιτακτικά να αναθεωρήσει τη στάση της και να συνομιλήσει με την Ελλάδα.

Το σημαντικότερο: αναγνωρίστηκε για πρώτη φορά ότι το ζήτημα είναι διακρατικό, δηλαδή μεταξύ κρατών, και όχι μεταξύ μουσείων, όπως ισχυρίζεται το Βρετανικό Μουσείο.

Αυτό είναι σοβαρό, καθώς οι βρετανικές κυβερνήσεις συνήθως μεταθέτουν την ευθύνη στο Μουσείο, το οποίο υποτίθεται ότι είναι ανεξάρτητος φορέας, παρά τις κρατικές επιχορηγήσεις.

Μέχρι τότε, είχαν εκδοθεί 17 «Συστάσεις» προς τη Βρετανία, οι οποίες αγνοούνταν συστηματικά.

Αυτή η απόφαση αποτελεί έναν από τους λόγους που το Βρετανικό Μουσείο συνεχίζει να διατείνεται ότι οι συζητήσεις μπορούν να συνεχιστούν, ώστε να αποσείσει τις ευθύνες του για μη συμμόρφωση με τον διεθνή οργανισμό.

Η Αμφισβήτηση του Φιρμανιού

Νέο χτύπημα ήρθε στην 24η σύνοδο της ICPRCP, όπου η εκπρόσωπος της Τουρκίας, Ζεϊνέπ Μποζ, δήλωσε κατηγορηματικά ότι το περιβόητο φιρμάνι που επικαλείται η Βρετανία για την απόκτηση των Γλυπτών από τον Έλγιν δεν υπήρξε.

«Δεν έχουμε γνώση της ύπαρξης ενός εγγράφου που να νομιμοποιεί την αγορά… οπότε δεν νομίζω ότι υπάρχει περιθώριο να συζητήσουμε τη νομιμότητά της ακόμα και σύμφωνα με τους νόμους της εποχής», ανέφερε η εκπρόσωπος του τουρκικού υπουργείου Πολιτισμού.

Επανήλθε στην 25η Σύνοδο, ζητώντας από τη βρετανική αντιπροσωπεία να απαλείψει την αναφορά, καθώς δεν υπάρχει απόδειξη τέτοιου εγγράφου.

Είχε προηγηθεί η διαβεβαίωση του Ιρανού ερευνητή Σαριάν Παναχί, ο οποίος, μετά από έρευνα στα οθωμανικά αρχεία, κατέληξε ότι κανένα έγγραφο δεν αναφέρεται σε μετακίνηση ή μεταφορά των γλυπτών του Παρθενώνα.

Στο ίδιο συμπέρασμα κατέληξαν και οι Τούρκοι ερευνητές Εγκέν Όρχαν και Σακίν, οι οποίοι απέρριψαν τον βρετανικό ισχυρισμό ότι τα Γλυπτά αποτελούσαν άδεια εξαγωγής.

«Αυτό δεν ήταν φιρμάνι.

Ίσως, ένα προσωπικό γράμμα, όχι φιρμάνι», δήλωσαν.

«Το φιρμάνι μπορούσε να υπογραφεί μόνο από τον Σουλτάνο, όχι από τον Πασά.

Υπήρχε μια επίσκεψη».

Άστοχα Σφάλματα του Βρετανικού Μουσείου

Στις αρχές αυτού του μήνα, το Βρετανικό Μουσείο υπέπεσε σε νέο σφάλμα, ζητώντας από το γερμανικό μουσείο της Φρανκφούρτης τον δανεισμό θραυσμάτων του γλυπτού διακόσμου για έκθεση, για την οποία ζητήθηκε και η συμμετοχή της Ελλάδας, χωρίς όμως να γίνει αποδεκτή.

Μια τέτοια κίνηση θα θεωρούνταν έμμεση αποδοχή της νομής και της κυριότητας των Βρετανών επί των γλυπτών, κάτι που η Ελλάδα αρνείται κατηγορηματικά.

Νωρίτερα, το Βρετανικό Μουσείο είχε δανείσει το γλυπτό του Ιλισσού στο Ερμιτάζ εντελώς μυστικά, προκαλώντας θύελλα διαμαρτυριών από την ελληνική πλευρά, χωρίς αποτέλεσμα.

Η Διγλωσσία των Βρετανών Πολιτικών

Τρία χρόνια πριν, ένας Βρετανός πολιτικός, ο Άντι Μπέρναμ, εμφανίστηκε ως υπέρμαχος της Ελλάδας, χρησιμοποιώντας την εντυπωσιακή φράση «άνευ όρων».

Σήμερα, ως πρωθυπουργός, επιλέγει τη «διπλωματία» των προκατόχων του, παραπέμποντας το θέμα στο Μουσείο, ένα τακτικό τέχνασμα καιροσκοπισμού.

Ο Ρίσι Σούνακ, ένας άλλος πρώην πρωθυπουργός, έγινε αντιπαθής λόγω της αγένειας και της μνησικακίας του απέναντι στον Έλληνα ομόλογό του, ακυρώνοντας μια προγραμματισμένη συνάντηση λόγω δηλώσεων του Κυριάκου Μητσοτάκη.

Αντίθετα, ο Κιρ Στάρμερ ήταν πιο διπλωματικός, δηλώνοντας ότι δεν προτίθεται να αλλάξει τον Νόμο του 1963, αλλά δεν θα εμπόδιζε μια συμφωνία μεταξύ των δύο μερών.

Άλλοι πολιτικοί, όπως ο Μπόρις Τζόνσον, ο οποίος στα νεανικά του χρόνια ήταν ένθερμος υποστηρικτής της επιστροφής, άλλαξαν γνώμη φτάνοντας στην πρωθυπουργία.

Ο Νίκολας Κάλιναν πρόσφατα έριξε λάδι στη φωτιά επιχειρώντας μια άστοχη σύγκριση με την ταπισερί του Μπαγιέ, η οποία βρίσκεται σε δάνειο στη Γαλλία.

«Με εξέπληξε η πρόσφατη πρόταση ότι ο δανεισμός της Μπαγιέ θα αποτελέσει μια συμφωνία που πιστεύω ότι μπορεί», σημείωσε.

Η Γαλλία δάνεισε την Ταπισερί ως ενιαίο έργο και θα επιστραφεί στη Γαλλία.

Στην περίπτωση των Γλυπτών ισχύει το αντίστροφο: είναι αναπόσπαστα μέρη ενός μνημείου που αφαιρέθηκαν διά της βίας και διασκορπίστηκαν.

Στόχος είναι η μόνιμη επανένωσή τους.

Ουδείς θα διανοούνταν σοβαρά να κόψει ένα σωζόμενο μέρος και να εκθέσει το ήμισυ στο Λονδίνο και το άλλο μισό στο Παρίσι ισχυριζόμενος ότι αυτός είναι ο καταλληλότερος τρόπος να το κατανοήσει κανείς.

Ωστόσο, αυτό ακριβώς συνέβη με το αριστούργημα του Παρθενώνα που διαμελίστηκε, και τα σωζόμενα τμήματά του βρίσκονται χωριστά, κυρίως στο Λονδίνο και την Αθήνα».

Το μέλλον θα δείξει, η διεκδίκηση δεν σταματά εδώ.